admin„Lęk jest jak zawrót głowy nad otchłanią życia” – pisze Alfried Längle, austriacki psychoterapeuta egzystencjalny, założyciel szkoły analizy egzystencjalnej. To zdanie dobrze oddaje sposób, w jaki analiza egzystencjalna rozumie to doświadczenie. Lęk nie jest tutaj przede wszystkim objawem choroby ani defektem psychiki. Jest czymś znacznie bardziej podstawowym – nieodłącznym elementem ludzkiego istnienia.
Żyjemy w świecie, który nigdy nie jest całkowicie przewidywalny. Możemy planować, przygotowywać się, kontrolować wiele rzeczy – ale ostatecznie zawsze pozostaje obszar niepewności. W każdej chwili coś może się zmienić: zdrowie, relacje, praca, plany na przyszłość. Ta fundamentalna otwartość rzeczywistości sprawia, że człowiek doświadcza siebie jako istoty „wydanej na świat”. A właśnie z tej sytuacji rodzi się lęk.
Z tej perspektywy lęk nie jest czymś nienormalnym. Przeciwnie – jest naturalną reakcją na fakt, że życie nie daje absolutnych gwarancji.
Można powiedzieć, że lęk pojawia się zawsze wtedy, gdy stajemy wobec pytania:
czy dam sobie radę z tym, co przynosi życie?
Lęk jako sygnał egzystencjalny
W analizie egzystencjalnej lęk pełni ważną funkcję. Nie jest tylko nieprzyjemnym uczuciem, którego należy się jak najszybciej pozbyć. Jest także sygnałem, że w danej sytuacji zagrożone jest coś dla nas ważnego.
Może to być:
- poczucie bezpieczeństwa
- ważna relacja
- sens naszego działania
- obraz nas samych
- przyszłość, na której nam zależy
Dlatego lęk bardzo często pojawia się wtedy, gdy stawka egzystencjalna jest wysoka. Nie wtedy, gdy coś jest obojętne, ale wtedy, gdy coś naprawdę się dla nas liczy.
W tym sensie lęk mówi:
uważaj – to jest dla ciebie ważne.
Trzy poziomy doświadczenia lęku
Analiza egzystencjalna zwraca uwagę, że lęk nie jest zjawiskiem jednowymiarowym. Można go doświadczać na kilku poziomach jednocześnie.
1. Poziom fizjologiczny
Ciało reaguje napięciem. Przyspiesza tętno, oddech staje się płytszy, pojawia się napięcie mięśni.
2. Poziom psychologiczny
Pojawiają się myśli o zagrożeniu, obawy, wyobrażenia tego, co może się nie udać.
3. Poziom egzystencjalny
Najgłębszy wymiar lęku dotyczy pytania o nasze miejsce w świecie:
czy mam oparcie w życiu? czy mogę być sobą? czy moje życie ma sens?
To właśnie ten trzeci poziom sprawia, że lęk bywa tak intensywny. Nie dotyczy on wtedy tylko konkretnej sytuacji, lecz czegoś znacznie bardziej fundamentalnego.
Paradoks lęku
Egzystencjalne podejście pokazuje ciekawy paradoks:
lęk pojawia się najczęściej tam, gdzie coś jest dla nas naprawdę ważne.
Im większe znaczenie ma dla nas dana sytuacja, tym większe ryzyko, że pojawi się napięcie i obawa.
Dlatego lęk może towarzyszyć:
- ważnym decyzjom życiowym
- sytuacjom oceny
- momentom zmiany
- momentom, w których chcemy pokazać światu coś ważnego z siebie
Nie oznacza to, że coś jest z nami nie tak. Oznacza raczej, że wchodzimy w obszar życia, który ma dla nas znaczenie.
Lęk nie jest wrogiem
W potocznym myśleniu lęk traktuje się często jak przeciwnika, którego trzeba pokonać. Perspektywa egzystencjalna proponuje bardziej subtelne spojrzenie, które jako psychoterapuetka bardzo cenię, ponieważ otwiera moim pacjentom drogę do spojrzenia na swój lęk z ciekawością i chęcią zrozumienia.
Lęk jest bowiem zaproszeniem do refleksji.
Może skłaniać do pytań:
- Co jest dla mnie w tej sytuacji naprawdę ważne?
- Czego się obawiam utracić?
- Na czym opieram swoje poczucie bezpieczeństwa?
- Czy wynik tej sytuacji definiuje moją wartość jako osoby?
W tym sensie lęk – choć trudny – może prowadzić do głębszego kontaktu z własnym życiem
Źródła
Längle, A. (1996). Der Mensch auf der Suche nach Halt. Existenzanalyse der Angst.
Längle, S. (2003). Grundzüge eines existenzanalytischen Verständnisses der Angst.
Längle, A. (2019). Śladami sensu. Jakie pytania stawia nam życie?
Längle, A. (2019). Żyć z sensem. Praktyczne zastosowanie logoterapii.